13 listopada 2022 r. w Teatrze Miejskim w Gliwicach ogłoszono werdykt Kapituły pierwszej edycji Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza. Nagrodę główną i 50 000zł otrzymała Małgorzata Maciejewska za sztukę „Feblik”.

Małgorzata Maciejewska, czerpiąc z tajemniczych zasobów swojej wyobraźni, stworzyła w swoim dramacie absolutnie subiektywny, przedziwny, niepojęty, okrutny wszechświat. Dała nam klucz do tego wszechświata. W zachwycie otworzyliśmy drzwi – wygłosiła w laudacji Małgorzata Sikorska-Miszczuk, przewodnicząca Kapituły. Dramat „Feblik” ukazuje świat codzienny, swojski, ubłocony. Dzieją się tam rzeczy normalne i niepojęte zarazem. Rządzą tam reguły, które znamy, a zarazem nigdy o nich nie słyszeliśmy. Postaci, które zamieszkują tę krainę dzielą nasz los, a zarazem nic takiego nam się nie przydarza. Są tacy jak my, ale zupełnie inni. Pytanie: jaka niezwykła wyobraźnia za tym stoi? Cóż to za magia pisarska?! Jakie cudowne złamanie porządku narracyjnego?! Jak Małgorzacie Maciejewskiej udało się to osiągnąć? – dodała Małgorzata Sikorska-Miszczuk.

Jaka była idea Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza? Idea to bardzo wzniosłe słowo, nieco górnolotne, a moja myśl była cokolwiek prozaiczna, wynikająca z codziennej obserwacji najbliższego otoczenia. Kiedy przyjechałem do Gliwic, dawno już temu, zamieszkałem niedaleko domu Różewiczów. Nie wiedziałem o tym. Kto w nim niegdyś mieszkał uświadomił mi dopiero po jakimś czasie profesor Zagajewski, ojciec poety, mój sąsiad.  Zastanawiało mnie, wtedy świeżo upieczonego polonisty,  dlaczego miedzy teatrem działającym tak blisko domu dramatopisarza, a jego twórczością nie było żadnego, nawet najmniejszego związku. Jak to możliwe, że przez dziesiątki lat tamten teatr i wybitny poeta, autor wielu sztuk, lekturowy klasyk, pozostawali wobec siebie tak całkowicie obojętni, nie mieli sobie nic do powiedzenia, nic do zaoferowania? Było w tym rozminięciu coś co nie dawało mi spokoju, jakieś przeczucie słabości kultury, zagrożenia dla teatru. No bo jakże to tak, jakiż to teatr, czy jeszcze żywy, czy już jałowy? Zerwanie fundamentalnego związku między sceną, a tymi którzy dla niej piszą – tu i teraz – jest przecież ciosem, którego smutne konsekwencje są i będą odczuwane przede wszystkim w teatrze. Utalentowani pisarze odejdą – do filmu, do telewizyjnych seriali, do mediów, do public relations… Czy można ich osądzać, że nie powinni … bo dobro kultury, bo misja, bo powinność? Nie. Dlatego konieczność utrzymania i wspierania, tak jak tylko zdołamy, żywej łączności między pisarzem i teatrem jest podstawowym zadaniem teatrów publicznych. Stąd nasz konkurs, stąd jego patron.  Z relacji żony poety, Wiesławy, dowiedziałem się, że Tadeusz, w ciągu ponad dwudziestu lat mieszkania i przemieszkiwania w Gliwicach,  był w tamtym teatrze tylko raz, lecz szybko z niego wybiegł, jeszcze w trakcie pierwszego aktu. Dlaczego? Co zobaczył autor „Do piachu”? Z pewnością operetkę, którą lubiła jego żona. Operetkę, która  wówczas królowała tutaj niepodzielnie. Teraz, po wielu latach, które upłynęły od owej, wiele mówiącej ucieczki dramatopisarza z tamtego teatru, z gmachu w którym od niedawna mieści się nasz teatr, Różewicz przyszedł tutaj po raz wtóry, i mam nadzieję pozostanie z nami na długo, jako patron Konkursu, starszy kolega po piórze tych wszystkich, którzy chcą dla polskiej  sceny pisać, a nie od niej uciekać. Na koniec sparafrazuję innego poetę, który także dla teatru pisał, choć wystawienia sztuk swoich nigdy nie doczekał … „Dramatopisarzu, tyś dla teatru jak zdrowie, ile cię trzeba cenić ten tyko się dowie kto cię stracił…” – powiedział Grzegorz Krawczyk, dyrektor Teatru i Przewodniczący Rady Programowej Konkursu.

W finale I edycji Konkursu znalazły się także sztuki „Mama ma szorstkie ręce” Jolanty Fainstein oraz „XYZ” Krzysztofa Szekalskiego. Wyłoniono je spośród 131 nadesłanych dramatów. Nagrodę Specjalną Przewodniczącego Rady Programowej otrzymał Piotr Rowicki za sztukę „Freak”.

Szukaliśmy czegoś, co jest nowatorskie, oryginalne, zaskakujące, piękne, przejmujące, opowiadające historię. Ważny był też język, swoboda, wyobraźnia. Cieszę się, że konkurs wyłania nowe talenty. Podoba mi się formuła, która sprawia, że nazwiska finalistów poznajemy po wyborze tekstów, czytamy je bowiem opatrzone godłem, nie znając autorów. – dodała Małgorzata Sikorska-Miszczuk.

 Podczas uroczystości Grzegorz Krawczyk zapowiedział także II edycję konkursu. Nagroda Dramaturgiczna im. Tadeusza Różewicza, ustanowiona przez Adama Neumanna, prezydenta Gliwic, w zamyśle jej inicjatorów: Grzegorza Krawczyka, Joanny Oparek oraz Juliusza Pielichowskiego, ma na celu wsparcie twórców piszących dla teatru oraz promocję najbardziej wartościowych zjawisk zachodzących we współczesnej dramaturgii polskiej.

Świętując sukces Małgorzaty Maciejewskiej ogłaszamy jednocześnie II edycję Konkursu. Za rok o tej porze z przyjemnością zaprezentujemy kolejnego nagrodzonego dramatopisarza.   powiedział Grzegorz Krawczyk. 

Kapituła Nagrody zakwalifikowała trzy utwory do finałowego etapu Konkursu. Są to w kolejności alfabetycznej: 

„FEBLIK”,  Małgorzaty Maciejewskiej

„MAMA MA SZORSTKIE RĘCE”,  Jolanty Fainstein

„XYZ”, Krzysztofa Szekalskiego

Po przeczytaniu dwudziestu jeden dramatów zgodnie uznaliśmy, że trzy teksty –  „Feblik”, „mama ma szorstkie ręce” oraz „XYZ” – zdecydowanie wyróżniają się poziomem językowym, wyobraźnią, sprawnością warsztatową oraz siłą wykreowanej rzeczywistości. – mówi Małgorzata Sikorska-Miszczuk, przewodnicząca Kapituły, w której zasiadali także Zyta  Rudzka, Beniamin Bukowski, Roman Pawłowski i Paweł Szkotak. W uzasadnieniu werdyktu czytamy:

„Feblik” – tekst innowacyjny językowo, zaskakujący, oryginalny. Tworzy obraz tajemniczego, quasi-wiejskiego świata, w którym główna bohaterka dokonuje zaskakującej transformacji.

 „mama ma szorstkie ręce” – poetycki, melancholijny obraz „rodziny w bloku”, skupiony na postaci matki. Kobiecość, męskość, więzy rodzinne, normy społeczne – wszystko przedstawione i opisane językiem nieoczywistym, zabawnym i smutnym jednocześnie.

 „XYZ” – tekst dramatu rozpoznaje i precyzyjnie nazywa lęki i cierpienie, które spowodowała wojna w Ukrainie – zarówno u jej mieszkańców, bezpośrednio dotkniętych konfliktem, jak i w nas samych, sąsiadach, dzielących granicę z Ukrainą. Powstał przejmujący teatralny obraz kruchości i iluzoryczności ludzkiej egzystencji.

 Laureata I edycji Konkursu poznamy w trakcie uroczystości, która odbędzie się 13 listopada 2022 roku o godzinie 19.00 w Teatrze Miejskim w Gliwicach. Autor najlepszego utworu otrzyma nagrodę w kwocie 50 000 zł., zaś dwoje pozostałych finalistów otrzyma wyróżnienia w wysokości po 5 000 zł. 

Komisja Kwalifikacyjna Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza dokonało wstępnej oceny 131 nadesłanych utworów. Siedem tekstów zostało zdyskwalifikowanych z powodu naruszenia zasad regulaminu (wymóg anonimowości lub zgłoszenie tekstu zrealizo­wanego/publikowanego). Z pozostałych 124 prac 21 zostało wytypowanych do udziału w dalszych etapach konkursu – o jedną więcej niż przewiduje regulamin, co zostało zaakceptowane przez organizatora konkursu. Kapituła Nagrody trzy z nich zakwalifikuje do finału, a następnie, po prezentacji w formie czytań scenicznych przez aktorów Teatru Miejskiego w Gliwicach, zadecyduje o wyborze zwycięzcy konkursu.

W skład sześcioosobowej Komisji Kwalifikacyjnej wchodzili: Karolina Felberg, Magdalena Legendź, Beata Niedziela, Marta Odziomek, Łukasz Zaleski i Janusz Legoń (przewodniczący). Były to więc osoby z różnych pokoleń, intensywnie uczestniczące w życiu teatralnym albo jako krytycy i recenzenci, albo jako praktycy. Choć w Komisji  reprezentowane były różne gusty i odmienne oczekiwania wobec teatru i dramatu, wszystkie osoby wchodzące w jego skład starały się łączyć ocenę jakości literackiej tekstu z szacowaniem jego potencjału scenicznego, starali się być czytelnikami uważnymi i wrażliwymi, w trosce o to, by nie przeoczyć jakiegoś talentu czy nie zdyskwalifikować jakiegoś nowego głosu w polskiej dramaturgii tylko dlatego, że skoro nowy, nie przypomina tego, co już znamy. Czy to się udało? Przekonamy się w następnych etapach konkursu.

– Jako odbiorca czułam się częścią bardzo ważnego dialogu – opisywała swoje wrażenia z lektury Beata Niedziela – z uwagą obserwowałam swoje uczucia i reakcje na wizje zawarte w tekstach: czasem przyjemne i kojące, czasem prowokacyjne, czasem napawające niepokojem. Pandemia, temat LBGT, przeczucia końca cywilizacji, katastrofa klimatyczna, tęsknota za ludowszczyzną, futurystyczne wizje przyszłości, ucieczki w przeszłość, filozoficzne rozważania – to najczęściej pojawiające się wątki. Poziom tekstów był zróżnicowany w zależności od sprawności warsztatowej twórcy, jednak każdy głos był ważny. Każdy był „w sprawie”. Dlatego dziękuję wszystkim uczestnikom za próbę podjęcia wyzwania. Uważam, że wiele z tych tekstów ma szansę zaistnienia na scenie i bycia „wysłyszanym” przez teatralną widownię. Jako aktorka interesuję się sceniczną wizją, jako adeptka polonistyki – słowem, jako człowiek – tematem. Jako selekcjonerka miałam wyjątkową przyjemność łączenia wszystkich tych aspektów.

Marta Odziomek, zaznaczając, że Kapituła będzie miała trudny orzech do zgryzienia, by wybrać zwycięską sztukę,  tak charakteryzowała swoje wrażenia po lekturze:

– Autorzy nadesłali na tę pierwszą edycję konkursu bardzo różne sztuki – od rekonstrukcji z udziałem „prawdziwych” bohaterów, przez futurystyczne tragikomedie i poważne teksty poruszające takie tematy jak historia, polityka czy tożsamość płciowa, po scenariusze penetrujące ludzką psychikę, kładące nacisk na indywidualną pamięć i emocje. Niektóre dramaty przyciągały nietypową formą i oryginalną warstwą językową, inne – uporządkowaniem i rzemieślniczą pracą na wysokim poziomie. Przynajmniej kilkanaście z nich bardzo chętnie obejrzałabym w teatrze, nie raz zastanawiałam się podczas lektury, w jaki sposób mogłyby zaistnieć na scenie.

Interesujący wniosek „zaryzykowała”  Katarzyna Felberg, pisząc: „Polski dramat współczesny polega na odmowie efektywnej komunikacji. Najciekawsze postaci w dramatach nadesłanych na pierwszą edycję konkursu milczą albo (p)oddają się  rzeczywistości pozbawionej jakichkolwiek gwarancji i niezdolnej do wytwarzania przyszłościowych sensów. To figury nadwzroczności oraz oporu – swoistej odporności wobec pokusy (prze)trwania w obrębie swojej tylko bańki. Naznaczone inercją, apatią, bezsilnością, stawiają na etykę bezsiły oraz niemocy, a postulują ją w języku (poetyce) niezobowiązujących zależności (pastiszu). Nadprodukcja, nadmiarowość i nadintensywność świata, w którym żyją, czyni zeń rzeczywistość «rozkojarzoną» – taką zatem, w której co rusz wszystko ze wszystkim się łączy, choć nic nigdy nie rodzi (trwałych) związków oraz relacji”.

Do powyższego wyboru refleksji dodałbym garść własnych obserwacji. Odniosłem wrażenie, że wielu autorów ma za sobą różnego rodzaju kursy, a może i studia creative writing – w wielu tekstach można było dostrzec zarówno sporą sprawność formalną, jak i świadomość tradycji literackiej (inspiracje bardzo różnorodne, od Szekspira przez futyrystów, Becketta i Ioneskę, Mrożka, oczywiście Różewicza, ale też Masłowską czy rymowanki raperów). Większość z tych prac niestety nie wykraczała poza poprawność. Zaskoczyły: próby napisania farsy czy komercyjnej komedii, a także „słowa skrzydlate” współczesnych polityków używane jako barwne powiedzonka (bez politycznej czy satyrycznej intencji) tudzież fakt, że wśród cytowanych w ten sposób zdecydowaną przewagę miała tylko jedna osoba. Zawiodły i znudziły pararóżewiczowskie „poematy dramatyczne” i kilka innych przypadków grafomanii. Na tym tle wyraźnie wybijało się kilka utworów proponujących własny język, świeże spojrzenie na podejmowane tematy i mogących być inspiracją dla teatru. Generalnie było to niezwykłe doświadczenie zaglądania do czegoś w rodzaju kadzi fermentacyjnej polskiego dramatu współczesnego. Czy znaleźliśmy w niej to, co wartościowe? Dołożyliśmy wszelkich starań. Czy po finałowym werdykcie będziemy mogli zakrzyknąć, że „bonum vinum est” – czas pokaże.

Janusz Legoń,

Przewodniczący Komisji Kwalifikacyjnej Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza

Do trzeciego etapu konkursu przechodzą utwory o następujących godłach:

88!!
812#
 02∩₪
45**!!
75∆$
88!!#
80 @#
38* $
17Ω*
„!69!”
44#+
8@8@
73 %&
67 =$
14##
27 +! +
16*@
05+-
2q3w
60@%
38 ?%

Nadesłano blisko 140 utworów scenicznych. Większość spłynęła do nas w dniach ostatnich. Jeszcze w lutym martwiłem się, że nasza nowa inicjatywa nie spotka się z oczekiwanym przez nas odzewem autorów. Ale nagle, chyba po raz pierwszy w historii naszego teatru dzwoniono do nas z Poczty Polskiej z błaganiem o pilne opróżnienie naszej skrytki pocztowej, która nie mściła przychodzących przesyłek.  Cieszymy się i mamy nadzieję, że wśród nich znajdą się dzieła wybitne – mówi Grzegorz Krawczyk, dyrektor Teatru Miejskiego w Gliwicach, Przewodniczący Rady Programowej Nagrody.

Do pracy przystąpiła już sześcioosobowa Komisja Kwalifikacyjna, której zadaniem jest wybranie dwudziestu tekstów do kolejnego etapu.  Spośród nich Kapituła Nagrody pracująca pod przewodnictwem Małgorzaty Sikorskiej – Miszczuk wybierze trzy teksty finałowe. Laureata Nagrody im. Tadeusza Różewicza poznamy do końca listopada.

Ważna jest dla nas nie tylko wartość literacka, ale też potencjał sceniczny tekstów, bowiem nagrodzony utwór wystawimy na gliwickiej scenie. Będzie również opublikowany w formie książkowej w serii „Czytelnia Sztuki”, w której ukazały się już  „Najmrodzki, czyli dawno temu w Gliwicach” Michała Siegoczyńskiego oraz „Dziki Wschód” Przemysława Pilarskiego – dodaje Grzegorz Krawczyk.

Aktualne informacje o przebiegu Konkursu o Nagrodę Dramaturgiczną im. Tadeusza Różewicza publikowane będą na naszej stronie.

W drugiej odsłonie cyklu dyskusji Dwutygodnika o współczesnej dramaturgii Katarzyna Niedurny rozmawia z Michałem Buszewiczem, Igą Gańczarczyk i Jakubem Skrzywankiem.

Przeczytaj więcej »

Dlaczego teatr? 
Teatr sprawia, że poezja słów może zaistnieć na scenie. Dzięki temu literatura żyje. Usłyszenie swoich słów w ustach aktorów to najwspanialsze uczucie. 

Dla kogo piszę?
Dla ludzi, którzy nie boją się najtrudniejszych tematów. 

O czym trzeba pisać?
O śmierci, o Bogu, o doświadczeniach, które nas zmienią na zawsze.

O czym wolno milczeć?
Nie wolno milczeć o niczym. Nie ma tematu zakazanego!

Czy dramat jest tekstem użytkowym, czy pełnoprawnym gatunkiem literackim?
Dramat powinien być na początku przede wszystkim dobrym, literackim utworem. Tak piszę swoje sztuki, aby były przyzwoitymi rzeczami do intymnego, osobistego czytania.

Wspólnie z Dwutygodnikiem przyglądamy się dramaturgii w jej różnych wcieleniach. W najnowszym numerze Dwutygodnika ukazała się rozmowa Teresy Fazan o dramaturgii tańca.

Przeczytaj więcej »

Dlaczego teatr? 
W związku z tym, że jestem reżyserem teatralnym i piszę teksty do większości swoich realizacji, teatr jest naturalnym i oczywistym wyborem, gdzie mogą one zaistnieć. Mam wrażenie, że teatr również daje najszybszą możliwość konfrontacji napisanego tekstu z odbiorcą. To prawie jak spotkanie twarzą w twarz, tu i teraz. Ta wymiana energii napięć między sceną a widownią tworzy wyjątkowy i charakterystyczny tylko dla teatru dialog. Sam teatr i jego dramaturgia jest też bardzo pojemny, działa w nim umowność skrótu abstrakcji, co znacząco poszerza pole oddziaływania tekstu, zdecydowanie mocniej niż na przykład w opowiadaniu historii poprzez film. To sprawia, że teatr jest dla mnie bardzo bliskim i nadal zaskakującym oraz tajemniczym miejscem.

Dla kogo piszę?
Odruchowa powiedziałbym, że dla każdego, choć taka odpowiedź ma zabarwienie idealistyczne i nieosiągalne. Wbrew pozorom to pytanie nie towarzyszy mi nieustannie w trakcie procesu pisania. Jest z tym podobnie jak z pytaniem o sens życia. Mam wrażenie, że życie po prostu trzeba żyć i podobnie jest z tekstem – że trzeba go po prostu pisać. Co nie zmienia faktu, że pytanie to jest obecne. W oczywisty sposób jestem pierwszym czytelnikiem swojego tekstu staram się więc szukać w samym sobie tego rzeczonego wcześniej każdego, każdego z osobna; pojedynczego odbiorcę. A potem jest już pełna sala z dużą ilością znaków zapytania.

O czym trzeba pisać?
Wiele razy zdarzało się tak, że pisałem tekst na „podrzucony” temat, że tak się wyrażę – temat, który nie wychodził bezpośrednio ode mnie, ale był proponowany; najczęściej ze strony teatru. Staram się zawsze w takich sytuacjach odnaleźć w danej historii jak najwięcej punktów stycznych, rzeczy, które mnie interesują, przepuścić opowieść przez filtr swoich prywatnych obsesji tak, aby temat z początku obcy i odległy ode mnie stał się i finalnie był nasycony pasją i emocjami, które we mnie wywołuje.

O czym wolno milczeć?
O wszystkim, co nie czyni tekstu lepszym.

Czy dramat jest tekstem użytkowym czy pełnoprawnym gatunkiem literackim.
Dramat zdecydowanie jest tekstem użytkowym, który jednak raz na jakiś czas bywa, staje się, gatunkiem literackim zyskując wolność od potrzeby scenicznej interpretacji lub ją przeżywając w oczekiwaniu na kolejne.

Dlaczego teatr? 
Teatr jest wydarzeniem, które powołuje publiczność na świadków i rozwija się w relacji z odbiorem publiczności. Wymyka się autorom i aktorom, wymyka się nawet projektom reżyserskim. Rzeczywistości alternatywne kreowane przez literaturę są w pewnym sensie zamknięte. Wiersz jest autorskim wszechświatem – jego ostateczna forma jest efektem decyzji. Dramat także jest literaturą, bywa poezją, natomiast teatr jako wydarzenie przekracza swój projekt za każdym razem. Ma przynajmniej taką możliwość i musi się liczyć z takim fantastycznym niebezpieczeństwem. Może być zakorzeniony w literaturze i uwalniać się od niej, dokumentować rzeczywistość albo stawać się rytuałem, eksperymentem, manifestacją i intymnym spotkaniem – wszystkim naraz. Może poszukiwać nowych definicji, nowych form albo oddawać honor starym i wypełniać je nowymi treściami. To była odpowiedź na pytanie dlaczego teatr jest ciągle potrzebny. A jeśli mam powiedzieć dlaczego piszę dla teatru, to może po prostu: żeby czasem przekonać się, co właściwie napisałam i co z tego wyniknie.

Dla kogo piszę?
Dla wszystkich, którzy mogą być zainteresowani nie tyle konkretnym tematem, co sposobem komunikacji. Zdarzają mi się teksty bardziej wizyjne, poetyckie, ale i realistyczne komediodramaty – te piszę dla widza, który lubi ironię, diagnozę socjologiczną i inteligentną rozrywkę, polegającą na odkrywaniu drugiego dna rzeczywistości.

O czym trzeba pisać?
O tym, o czym ma się coś oryginalnego do powiedzenia. Jeśli nie ma się nic specjalnego do powiedzenia, to nawet najbardziej istotny albo potencjalnie atrakcyjny temat pozostanie tylko życzeniem – efekt będzie tylko szkicem dramatu. Na ogół ma się coś ciekawego do powiedzenia w tematach, które jakoś rezonują w przestrzeni osobistej. Mogą to być tematy filozoficzne, społeczne, czy polityczne, ale autor musi mieć swój własny powód, żeby się z nimi zmagać. To może być konkretne doświadczenie, misja albo zwyczajna ciekawość.

O czym wolno milczeć?
Myślę, że twórcy wolno milczeć nawet w sprawach, w których ma moralny obowiązek wypowiadać się jako człowiek. Autorowi wolno milczeć i może nawet powinien, właśnie wtedy, kiedy nie ma w sobie tej oryginalnej myśli, która domaga się wypowiedzenia. Ważne tematy, które nie są twoimi tematami, lepiej zostaw tym, którzy czują je aż do kości. Zawsze się tacy znajdą. A gadanie bez przekonania to nie teatr tylko edukacja albo agitacja.

Czy dramat jest tekstem użytkowym, czy pełnoprawnym gatunkiem literackim?
Zdecydowanie jest wspaniałym gatunkiem literackim i podlega pięknej ewolucji. Ma przed sobą nieograniczone możliwości. Może być skończonym dziełem i funkcjonować jako tekst przeznaczony do czytania. Może być stworzonym ze świadomością mechanizmów teatru scenariuszem spektaklu albo formą otwartą, podatną na kształtowanie. Nie każdy tekst wykorzystywany przez teatr jest dramatem. Współczesny teatr czasami zbliża się do sztuk wizualnych, bywa rodzajem performance’u albo rytuału, czerpie z rzeczywistości, także wirtualnej, trawi inne media. Tekst teatralny jest czasem jedynie opracowanym przez dramaturga zestawem haseł, cytatów i sugestii dla innych twórców dzieła scenicznego – reżyserów, aktorów, także scenografów. Teatr może istnieć bez dramatu i dramat może istnieć bez teatru. Jednak to niezwykłe spotkanie – właściwego tekstu z czułą, myślącą materią teatralną – bywa wydarzeniem, które daje początek nowej mitologii.